Słowiańska biżuteria

Lunula

Lunula to średniowieczna słowiańska ozdoba w kształcie półksiężyca. Zawieszka noszona prawdopodobnie przez kobiety. Często określana mianem symbolu kobiecości.

Spróbuję w niniejszym artykule przeanalizować, dlaczego akurat Księżyc był we wczesnym średniowieczu tak popularny i dlaczego półksiężyc postrzegany jest jako symbol kobiecości.

Etymologia

Księżyc – do XV wieku nie określano tak znanego nam ciała niebieskiego, lecz „syna księcia”. Słowo „ksiądz” oznaczało „książę”, w związku z tym „syn księdza” (czyli księcia) to „księżyc” tak jak „syn starosty” to „starościc”. Przed pojawieniem się chrześcijaństwa i jeszcze długo po jego wkroczeniu na ziemie polskie ciała niebieskie: Słońce i Księżyc miały cechy boskie i oddawano im cześć. Słońce to był „ksiądz” czyli „pan, wielki książę”, natomiast Księżyc to jego syn – „mały ksiądz”, czyli „mały książę”. Informacje te dostępne są w każdym słowniku etymologicznym.
Jak zatem nazywano wcześniej satelitę Ziemi? Miesiącem. Czas odmierzano według jego faz, czyli miesięcy. Spotkałam się też z informacją na stronie Slawoslaw.pl, że Słowianie nazywali go „łuną”[1] Nie ma tam jednak analizy etymologicznej, więc sięgnęłam tradycyjnie do kultowego „Słownika etymologicznego” A.Brucknera. Słowo „łuna” określił wprawdzie prasłowem i wskazał, że wiekach XIV-XVI używano go jako synonimu słowa „księżyc”, jednak stwierdził, że to „pożyczka półuczona” z języka łacińskiego (od słowa „luna”).[2]

Symbolika

Skoro Księżyc i Słońce to bóstwa czczone w niejednej kulturze starożytnej, zatem i Słowianie oddawali im cześć, używali symboliki solarnej oraz lunarnej. Słowiański symbol solarny to m.in. swarzyca/swarga/swarożyca/kołowrót/swastyka, natomiast lunarny to bohaterka niniejszego artykułu, czyli lunula.
Co wspólnego ma ten symbol z kobiecością? Otóż:
-kształtem przypomina narządy rodne kobiety, co wiąże się z dawaniem życia; dlatego niewiasty nosiły go jako amulet gwarantujący płodność;
-fazy Księżyca symbolizują cykl menstruacyjny;
-w wielu kulturach Księżycem rządziły bóstwa żeńskie: był on m.in. atrybutem greckiej Artemidy (rzymskiej Diany); Diana stała się też w Wielkiej Brytanii boginią czarownictwa, do czego nawiązują współcześni wiccanie.

Funkcja magiczna

Księżyc zawsze kojarzył się z magią. W pierwszej jego kwadrze zbierano niektóre zioła, uważając, że mają wtedy większą moc, była to dobra pora zawierania małżeństw, sadzenia i siewu roślin, bo skoro księżyc rośnie, to taki sam będzie efekt wówczas podejmowanych czynności, bez względu na to, czego one będą dotyczyć[3]
Odnosząc się do współczesnych przesądów, wielokrotnie słyszałam opinię, że włosy należy ścinać lub farbować podczas przybywania Księżyca, żeby bujnie i szybko odrastały a farba dłużej się trzymała. Zatem wciąż w naszym folklorze pierwsza kwadra Księżyca postrzegana jest jako magiczna.
Poniższe zdjęcie pochodzi z wykopalisk w Sandomierzu, źródło: http://www.umcs.pl/pl/sandomierz-20…
[2] Aleksander Bruckner, Słownik etymologiczny
[3] Piotr Kowalski, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie.

Dodaj komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.